เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง คือหนึ่งในผืนป่าที่อุดมสมบูรณ์ที่สุดของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ที่นี่เต็มไปด้วยสัตว์ป่านานาชนิด โดยเฉพาะ "สัตว์กินพืชขนาดใหญ่" ในฐานะผู้บริโภคลำดับต้นๆ และเป็นชนิดพันธุ์สำคัญในระบบนิเวศที่มีอิทธิพลต่อโครงสร้างของสังคมพืช ผ่านการกิน การเหยียบย่ำ และผู้กระจายเมล็ดพันธุ์ อีกยังเป็นฐานอาหารสำคัญสำหรับผู้ล่าอย่างเสือโคร่ง และหมาใน

 

หากใครมีโอกาสไปเยี่ยมเยือนป่าห้วยขาแข้ง ลองมาทำความรู้จักกันว่า “นักทานหญ้ารุ่นเฮฟวีเวท” เหล่านี้แต่ละชนิดมีความเป็นอยู่อย่างไร และสามารถพบได้ที่ไหนบ้างในผืนป่า

 

อันดับหนึ่ง ช้างป่า....หากจะมอบฉายาให้ก็คงไม่เกินจริงนักที่จะเรียกมันว่า “เมก้าเฮอร์บิโวร์” ด้วยร่างกายที่ใหญ่โตที่สุดในบรรดาสัตว์กินพืชบนบก พวกมันสามารถกินพืชได้มากถึง 150-170 กิโลกรัมต่อวัน แต่ด้วยระบบย่อยอาหารที่ไม่ค่อยมีประสิทธิภาพนัก ช้างป่าจึงต้องใช้เวลาหากินแทบตลอดทั้งวัน ประมาณ 12–18 ชั่วโมงต่อวัน

 

อาหารของช้างมีความหลากหลายสูง ตั้งแต่หญ้า พืชล้มลุก กิ่งไม้ ใบไม้ ไปจนถึงผลไม้ป่าตามฤดูกาล รวมแล้วมากกว่าร้อยชนิด พวกมันจึงมีบทบาทสำคัญในการช่วยกระจายเมล็ดพันธุ์ไม้หลายชนิดทั่วทั้งผืนป่า

 

แม้การพบเห็นช้างตัวจริงในห้วยขาแข้งอาจไม่ใช่เรื่องง่าย แต่คุณสามารถพบร่องรอย เช่น มูล กองดินจากการหากิน หรือรอยเท้า ตามเส้นทางและโป่งสัตว์ในพื้นที่

 

อันดับสอง กระทิง.....วัวป่าร่างบึกบึน มันเป็นสัตว์กินพืชที่มีพฤติกรรมการกินค่อนข้างยืดหยุ่น โดยจะกินได้ทั้งหญ้า (Grazer) และใบไม้รวมทั้งยอดไม้อ่อน (Browser) แต่มักจะกินหญ้าเสียมากกว่า แต่การปรับเปลี่ยนการกินอาหารนี้ขึ้นอยู่กับชนิดพืชที่มีในแต่ละฤดูกาล

 

กระทิงเป็นสัตว์สังคม มักอยู่รวมกันเป็นฝูงเล็ก ๆ ประมาณ 5–15 ตัว และออกหากินตอนเช้าตรู่หรือย่ำค่ำส่วนกลางวันจะพักผ่อนและเคี้ยวเอื้องใต้ร่มไม้ กระทิงอาศัยอยู่ในพื้นที่ป่าดิบแล้ง ป่าดิบเขา และป่าเบญจพรรณ โดยเฉพาะบริเวณที่มีทุ่งหญ้าหรือโป่ง

 

หากอยากชมกระทิงในป่าห้วยขาแข้ง อาจจะต้องอาศัยความอดทนกันสักหน่อย เพราะต้้องไปเฝ้าตามหอดูสัตว์ที่เจ้าหน้าที่จัดเตรียมไว้ จึงจะมีโอกาสพบเจอได้มากขึ้น

 

อันดับสาม วัวแดง....รูปร่างอาจดูคล้ายกระทิงโดยเฉพาะ "วัวบา (วัวแดงเพศผู้โตเต็มวัย)" ซึ่งมีสีโตนดเข้ม แต่มีขนาดเล็กกว่าและมีวิถีชีวิตแตกต่างกัน เพราะพวกมันชอบพื้นที่เปิดโล่ง เช่น ทุ่งหญ้าและขอบป่า อาหารมีทั้งหญ้า ใบไม้ กิ่งอ่อน และผลไม้ป่า

 

วัวแดงเป็นสัตว์ที่มีพฤติกรรมยืดหยุ่น สามารถออกหากินได้ทั้งกลางวันและกลางคืน หากอยู่ในพื้นที่ที่ปลอดภัยและไม่ถูกรบกวน มักจะออกหากินกลางวันมากขึ้น แต่หากพื้นที่มีแรงกดดันจากการล่าหรือการรบกวน พวกมันจะปรับพฤติกรรมมาเป็นการหากินกลางคืนเป็นหลัก

 

ในป่าห้วยขาแข้ง หากอยากเห็นวัวแดง แนะนำให้ไปเฝ้าดูที่ “โป่งช้างเผือก” ซึ่งเป็นจุดชมสัตว์ที่เจ้าหน้าที่จัดไว้โดยเฉพาะ ที่นี่ไม่เพียงแต่มีโอกาสเห็นวัวแดง แต่ยังเป็นจุดที่สัตว์ป่าหลายชนิดผลัดเปลี่ยนเวียนมาหากินอีกด้วย

 

ลำดับสุดท้าย ควายป่า....เคยมีการกระจายกว้างในอดีต แต่ปัจจุบันประชากรพบได้เพียงป่าที่ราบริมลำห้วยในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งเท่านั้น

 

ควายป่ามีวิถีชีวิตผูกพันกับสายน้ำและปลักโคลน มักพบตามพื้นที่ลุ่มชื้นแฉะ ริมลำห้วยหรือแหล่งน้ำท่วมถึง เวลาหากินอยู่ในช่วงเช้าและเย็น ส่วนกลางวันจะแช่น้ำหรือนอนปลักเพื่อคลายร้อน อาหารหลักได้แก่ พืชริมน้ำ กก หญ้า พืชล้มลุก และเปลือกไม้บางชนิด

 

แม้การพบเห็นควายป่าในธรรมชาติจะเป็นเรื่องยาก เนื่องจากถิ่นที่อยู่อยู่ลึกเข้าไปในเขตอนุรักษ์ที่เข้มงวด แต่ร่องรอยและรายงานวิชาการสามารถยืนยันว่าได้ว่าห้วยขาแข้งคือบ้านหลังสุดท้ายของประชากรควายป่าในประเทศไทย และยังคงเป็นสัญลักษณ์แห่งความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าแห่งนี้ด้วย

 

 

References:

Chaiyarat, R., Srikosamatara, S., & Gajaseni, J. (2021). Food and nutrition of gaur (Bos gaurus) in Khao Yai National Park, Thailand. Scientific Reports, 11(1), Article 20686.

 

Gad, S. D. (2011). Diet composition and quality in Indian bison (Bos gaurus). Mammalian Biology, 76(4), 493–500.

 

Karanth, K. U., & Sunquist, M. E. (1995). Prey selection by tiger, leopard and dhole in tropical forests. Journal of Animal Ecology, 64(4), 439–450.

 

Mohd-Radzi, N. H. S., Ruskhan, I., Zaw, A. T., Zulkifli, N. A. R., Md-Zain, B. M., & Shukor, M. N. (2022). Determining the diet of wild Asian elephants (Elephas maximus) in Peninsular Malaysia using DNA metabarcoding. Biodiversity Data Journal, 10, e74113.

 

Phoonjampa, R., Pattanavibool, A., Lynam, A. J., Jenks, K. E., & Cutter, P. (2021). Recolonization of former range by endangered banteng (Bos javanicus) in the absence of tigers: A competitive release or trophic cascade. Tropical Conservation Science, 14.

 

Prayurasiddhi, T. (1997). The ecological role of the gaur (Bos gaurus) in the seasonal forests of Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuary, Thailand.

 

UNESCO World Heritage Centre. (n.d.). Thungyai-Huai Kha Khaeng Wildlife Sanctuaries. Retrieved September 4, 2025, from https://whc.unesco.org/en/list/591