เวลาที่คนไทยอุทานว่า “เหี้ย!” เรามักไม่ได้หมายถึงสัตว์เลื้อยคลานตัวโตที่ลากไก่ลงน้ำ หากแต่เป็นคำสบถแรงระดับหัวตาราง ทั้งที่ในทางชีววิทยา “เหี้ย” คือสัตว์เลื้อยคลานขนาดใหญ่ในวงศ์ 𝑉𝑎𝑟𝑎𝑛𝑖𝑑𝑎𝑒

มีการกระจายพันธุ์กว้างตั้งแต่ศรีลังกาไปจนถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทย โดยตัวมันเองไม่เคยมีสถานะเชิงลบเลยในมุมมองธรรมชาติวิทยา

แม้ในปัจจุบัน “เหี้ย” จะเป็นคำหยาบ แต่หากย้อนไปไกลกว่านั้นในยุคก่อนประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอุษาคเนย์อย่างดองซอนเหี้ยกลับถูกยกให้เป็นสัญลักษณ์แห่ง “ความอุดมสมบูรณ์” และ “สายน้ำ”

อีกทั้งในพุทธศาสนายังมีตำนานว่า พระพุทธเจ้าเคยเสวยพระชาติเป็นพญาเหี้ยใน โคธาชาดก สะท้อนว่ามุมมองดั้งเดิมไม่ได้รังเกียจสัตว์ชนิดนี้แม้แต่น้อย

แล้วเหี้ยจาก “สัตว์ศักดิ์สิทธิ์” กลายมาเป็น “คำด่า” ตั้งแต่เมื่อไหร่?

หลักฐานทางวรรณคดีชี้ว่า คำว่า “เหี้ย” ถูกใช้เป็นคำด่ามาตั้งแต่ช่วงต้นรัตนโกสิน เช่น ใน ขุนช้างขุนแผน ที่มีการใช้คำนี้ในเชิงด่าทอ ซึ่งสร้างภาพลักษณ์ด้านลบให้สัตว์ชนิดนี้ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4 พจนานุกรมของสังฆราชปัลเลอกัวซ์ยังได้บันทึกคำว่า “อ้ายหน้าเหี้ย” ว่าเป็นคำด่าอีกด้วย ก่อนจะค่อย ๆ พัฒนามาเป็นทั้งคำสบถแรงและคำหยอกล้อในวัฒนธรรมไทยร่วมสมัย

หากมองที่ตัวสัตว์จริงแล้ว “เหี้ย” เป็นเพียงกิ้งก่าขนาดใหญ่ที่ว่ายน้ำเก่งและปรับตัวได้ดี ทำให้พบมันได้ทั้งในป่าชายเลน ทุ่งนา รวมถึงเมืองใหญ่ เช่น กรุงเทพฯ หรือสิงคโปร์

เหี้ยมีสรีรวิทยาที่เอื้อต่อการเป็น “นักกินซาก” และยังล่าเหยื่อมีชีวิตได้ด้วย จึงทำให้มันมีบทบาทสำคัญต่อการกำจัดซาก ลดการสะสมเชื้อโรค และช่วยควบคุมประชากรสัตว์ขนาดเล็กในระบบนิเวศ

เมื่อสลัดอคติทางภาษาออกไป “เหี้ย” ไม่ใช่ตัวเสนียดหรือสัญลักษณ์แห่งคำหยาบ หากแต่เป็นสิ่งมีชีวิตที่มีบทบาทสำคัญต่อระบบนิเวศและเคยได้รับการยกย่องในวัฒนธรรมดั้งเดิม การที่คำว่า “เหี้ย” ถูกตีตราในเชิงลบจึงเป็นเพียงผลิตผลของประวัติศาสตร์ทางภาษา ไม่ใช่ข้อเท็จจริงของธรรมชาติ

บางครั้ง สิ่งที่ถูกคนด่ามากที่สุด…อาจเป็นสิ่งที่มีประโยชน์กับโลกมากที่สุดก็ได้

References:

Shine, R., & Harlow, P. (1998). Ecological traits of the water monitor (Varanus salvator) in northern Australia. Australian Journal of Ecology, 23, 344–352.

Koch, A., Gaulke, M., & Böhme, W. (2010). Unravelling the underestimated diversity of Philippine water monitor lizards (Varanus salvator complex). Zootaxa, 2446, 1–54.

Uyeda, L. (2009). Garbage appeal: Relative abundance of water monitor (Varanus salvator) in relation to human settlements. Berkeley Natural History Museums.

YouTube. (2023). เรื่องของเหี้ย สัตว์ศักดิ์สิทธิ์สู่วาทกรรมหยาบคาย [Video]. https://youtu.be/HklosGwGjN4?si=lmEHbnPTeH_ckVG8