ท่ามกลางเงาร่างของค้างคาวแม่ไก่สกุล Pteropus ที่โผบินเหนือผืนป่าและสวนผลไม้ทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีรหัสพันธุกรรมของไวรัสที่ชื่อว่า "นิปาห์" (Nipah virus: NiV) ซ่อนตัวอยู่อย่างเงียบเชียบในฐานะรังโรคตามธรรมชาติ

ไวรัสชนิดนี้ไม่ได้เป็นเพียงชื่อแม่น้ำนิปาห์ในมาเลเซียที่เป็นจุดเริ่มต้นเหตุการณ์ระบาดใหญ่เมื่อปี 2541 เท่านั้น แต่มันคือตัวแทนของความล้มเหลวในการรักษาพรมแดนโรคระหว่างมนุษย์และระบบนิเวศ โดยมีภาวะเอลนีโญและการทำลายป่าเป็นอัตราเร่งสำคัญทำให้โรคเกิดการกระโดดข้ามสายพันธุ์จากสัตว์สู่คน

นิปาห์มีความโดดเด่นอย่างน่าสะพรึงกลัวด้วยอัตราการตาย ที่พุ่งสูงระหว่าง 40 - 70% ขึ้นอยู่กับสายพันธุ์ โดยในระยะหลังที่พบในเอเชียใต้และอินเดีย

ไวรัสได้วิวัฒนาการจากการโจมตีระบบประสาทส่วนกลางจนเกิดสมองอักเสบเฉียบพลัน มาเป็นการทำลายระบบทางเดินหายใจจนปอดบวมรุนแรง และที่น่ากังวลที่สุดคือขีดความสามารถในการแพร่กระจายจาก "คนสู่คน" ผ่านสารคัดหลั่ง ซึ่งเปลี่ยนนิยามของโรคจากภัยเงียบในป่าลึกมาเป็นวิกฤตสาธารณสุขในชุมชนเมืองอย่างเต็มตัว

สำหรับประเทศไทย แม้จะยังไม่พบรายงานผู้ติดเชื้อในมนุษย์อย่างเป็นทางการ แต่ความเสี่ยงนั้นเปรียบเสมือนระเบิดเวลาที่รอการจุดชนวน เนื่องจากเรามีประชากรค้างคาวรังโรคกระจายตัวอยู่หนาแน่นในพื้นที่เกษตรกรรมและแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม

การป้องกันจึงต้องยกระดับขึ้นสู่มาตรการสูงสุดทางสุขอนามัยรวมถึงการปฏิเสธผลไม้ที่มีรอยแทะหรือร่วงหล่นซึ่งอาจอาบไปด้วยน้ำลายและปัสสาวะของพาหะนำโรค ขณะที่ภาคปศุสัตว์โดยเฉพาะฟาร์มสุกรต้องมีระบบป้องกันที่เข้มงวดเพื่อไม่ให้หมูทำหน้าที่พาหะของเชื้อก่อนส่งต่อมายังมนุษย์

ในวันที่โลกต้องเผชิญกับโรคอุบัติใหม่นานาสายพันธุ์ นิปาห์ได้ย้ำเตือนเราผ่านหลักการ "สุขภาพหนึ่งเดียว" (One Health) ว่าตราบใดที่สุขภาพของสัตว์ป่าและสิ่งแวดล้อมยังถูกคุกคาม ความมั่นคงทางสุขภาพของมนุษยชาติย่อมแขวนอยู่บนเส้นด้ายที่พร้อมจะขาดสะบั้นลงได้ทุกเมื่อเช่นกัน

ซึ่งสาเหตุแห่งหายนะเหล่านั้น ล้วนมีสาเหตุและจุดเริ่มต้นมากจากมนุษย์แทบทั้งสิ้น!!!

*บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการความหลากชนิดและการกระจายของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในอันดับค้างคาวในประเทศไทย ภายใต้การสนับสนุนทุนวิจัยโดยสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)*