มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Adenanthera pavonina L. จัดอยู่ในวงศ์ถั่ว (Fabaceae)  ชื่อสกุล Adenanthera เป็นสกุลของมะกล่ำต้นและมะกล่ำตาไก่ ที่มีลักษณะเด่นคือเกสรตัวผู้มีความเหนียว ซึ่งมีรากศัพท์มาจากภาษากรีก ‘aden’ หมายถึงมีต่อมเหนียว หรือ เหนียว

‘anthera’  หมายถึงเกสรเพศผู้  คำระบุชนิด pavonina  มีรากศัพท์มาจากภาษาละติน‘pavo’ หมายถึง นกในกลุ่มนกยูง ไก่ฟ้า และ -ina(เหมือน)จากลักษณะของเมล็ดมะกล่ำมีสีแดงสดใสคล้ายดวงตานกกลุ่มนี้ 

ซึ่งเมล็ดมะกล่ำมีการนำมาใช้ประโยชน์ในด้านการเป็นสมุนไพร บดเป็นยารักษาแผลที่เกิดการอักเสบ เป็นฝีหรือหนอง รวมทั้งเป็นยาถ่ายพยาธิ

แต่อย่างไรก็ตามเมล็ดมะกล่ำต้นมีฤทธิ์เบื่อเมา ด้วยความที่มีเมล็ดสีแดงสวยงามคล้ายขนมหรือลูกกวาดเป็นที่ดึงดูดสายตา ทำให้เด็กๆมักเก็บมาเล่นหรือรับประทาน ทำให้เกิดอาการคลื่นไส้อาเจียน เป็นอันตรายต่อชีวิตอาจต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลหากรับประทานเข้าสู่ร่างกายเป็นจำนวนมาก 

ลักษณะทั่วไป : ไม้ต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลาง ผลัดใบ ลำต้นเปลาตรง แตกกิ่งต่ำ เปลือกสีน้ำตาลปนเทา หรือน้ำตาลอ่อน เปลือกในสีน้ำตาลอ่อน

เรือนยอดเป็นพุ่มกลม  ปลายกิ่งห้อยลู่ลง กิ่งอ่อนและยอดอ่อนมีขนคล้ายเส้นไหม

ใบ ประกอบแบบขนนกสองชั้น ปลายคี่ เรียงสลับ ใบย่อยรูปรีแกมรูปขอบขนาน ปลายใบมน โคนใบเบี้ยว ผิวใบด้านล่างสีนวลมีขน ขอบใบเรียบ เส้นแขนงใบข้างละ 8-10 เส้น  หูใบเล็กหลุดร่วงง่าย

ดอก มีขนาดเล็ก สีขาวหรือสีเหลืองอ่อน กลิ่นหอมอ่อนๆ ออกรวมกันบนช่อแบบกระจะ (Raceme) ตามง่ามใบ รูปช่อคล้ายหางกระรอก โคนกลีบเชื่อมติดกัน เป็นรูประฆัง

ปลายขอบแยกเป็น 5 แฉก มีเกสรเพศผู้ 10 อัน เป็นพู่หรือเป็นกระจุกเล็กๆ ออกดอกระหว่างเดือน มีนาคม-พฤษภาคม

ผล เป็นฝักแบบแห้งแตก ลักษณะรูปแถบ แบนยาว สีน้ำตาล เมื่อแก่เต็มที่ฝักจะบิดม้วนงอ และจะแยกจากกันตามรอยประสานเป็นสองซีก เมล็ดสีแดงสด ติดอยู่ที่ขอบผนังฝัก ฝักหนึ่ง มีหลายเมล็ด

การกระจายพันธุ์ พบทุกภาคของประเทศไทยและเขตร้อนของทวีปเอเชีย ตามบริเวณขอบป่า ทั้งป่าชายหาด ป่าดิบชื้นและป่าเบญจพรรณ ที่ระดับสูงจากระดับน้ำทะเลไม่เกิน 600 เมตร 

การใช้ประโยชน์  เนื้อไม้สีน้ำตาลแดง มีความแข็งแรงทนทาน ใช้ทำอุปกรณ์ที่ใช้ในร่มได้ดี ไม้ให้สีแดงใช้ย้อมผ้า เมล็ดเป็นยาสมุนไพรรักษาแผลติดเชื้อและยาถ่ายพยาธิ

References:

'WFO (2025): Adenanthera pavonina L. Published on the Internet;

http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000173869. Accessed on: 17 Jan 2025'

ฐานข้อมูลพรรณไม้ องค์การสวนพฤกษศาสตร์

https://www.rspg.or.th/plants.../kp_bot_garden/kpb_19-2.htm

FLORA &FAUNAWEB

https://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/2/6/2697