นักวิทย์ UN เตือน ยุคแห่งการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาดและ AI อาจกำลังฉายซ้ำประวัติศาสตร์บาดแผลจากยุคน้ำมัน เมื่อการขุดแร่ธาตุสำคัญเพื่อสร้างแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าและชิปคอมพิวเตอร์ กำลังส่งผลกระทบต่อความมั่นคงทางน้ำและสุขภาพของกลุ่มเปราะบาง

ในขณะที่โลกกำลังก้าวเข้าสู่ยุคพลังงานสะอาด รถยนต์ไฟฟ้า และการเติบโตอย่างก้าวกระโดดของปัญญาประดิษฐ์หรือ AI ความต้องการใช้แร่ธาตุสำคัญ (Critical Minerals) เช่น ลิเธียม โคบอลต์ และกราไฟต์ เพิ่มขึ้นอย่างมหาศาล รายงานฉบับล่าสุด เมื่อวันที่ 29 เม.ย. 2026 จากสถาบันเพื่อน้ำ สิ่งแวดล้อม และสุขภาพ แห่งมหาวิทยาลัยสหประชาชาติ (UNU-INWEH) ระบุว่าความต้องการแร่ธาตุเหล่านี้ในบางกรณีอาจเพิ่มขึ้นถึง 4 เท่า ภายในปี 2050 โดยเฉพาะกราไฟต์ ลิเธียม และโคบอลต์ ที่ความต้องการอาจพุ่งสูงขึ้นถึง 500% เมื่อเทียบกับปี 2020 เพื่อให้บรรลุเป้าหมายการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของโลก

แร่ธาตุสำคัญเหล่านี้เปรียบเสมือนน้ำมันแห่งศตวรรษที่ 21 เพราะมีคุณสมบัติทางเคมีและฟิสิกส์ที่ทดแทนได้ยาก เช่น ลิเธียม (Lithium) มีน้ำหนักเบาและกักเก็บพลังงานได้สูง ทำให้แบตเตอรี่รถ EV มีขนาดกะทัดรัดแต่ทรงพลัง นีโอไดเมียม (Neodymium) ใช้สร้างแม่เหล็กประสิทธิภาพสูงสำหรับมอเตอร์รถไฟฟ้าและกังหันลม   หรือซิลิคอน (Silicon) ซึ่งเป็นวัสดุหลักในการผลิตชิปประมวลผลสำหรับคอมพิวเตอร์และระบบ AI   

แม้เทคโนโลยีเหล่านี้จะช่วยลดมลพิษในเมืองใหญ่ แต่กระบวนการต้นน้ำอาจกำลังสร้างผลกระทบเชิงลบต่อพื้นที่สกัดแร่ เนื่องจากต้องใช้น้ำมหาศาล การผลิตลิเธียม 1 ตัน อาจใช้น้ำถึงระดับล้านลิตร พบว่าในปี 2024 เพียงปีเดียว การผลิตลิเธียมทั่วโลกใช้น้ำไปกว่า 4.56 แสนล้านลิตร ซึ่งเทียบเท่ากับปริมาณน้ำที่คนในแถบแอฟริกาใต้ทะเลทรายซาฮารา 62 ล้านคนใช้ตลอดทั้งปี 

นอกจากนี้ทุก ๆ การผลิตแร่หายาก (Rare Earth) 1 ตัน จะทำให้เกิดขยะมีพิษตามมาจำนวนมาก รวมทั้งกากกัมมันตรังสีและน้ำเสีย ส่งผลให้ในปี 2024 มีขยะอันตรายจากอุตสาหกรรมนี้รวมกว่า 770 ล้านตัน เทียบเท่าขยะเทศบาลทั้งปีของประชากรประมาณ 1.4 พันล้าน ในพื้นที่ขุดแร่ เช่น สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก (DRC) พบว่า 72% ของคนในชุมชนใกล้เหมืองเป็นโรคผิวหนัง และพบอัตราทารกพิการแต่กำเนิดสูงกว่าพื้นที่อื่นที่อยู่ไกลออกไป เนื่องจากได้รับโลหะหนักตกค้างผ่านทางน้ำ 

รายงานเสนอว่าโลกต้องเปลี่ยนผ่านไปสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) อย่างจริงจัง เช่น การรีไซเคิลแบตเตอรี่ การพัฒนาระบบเก็บกู้แร่ธาตุจากอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์เก่า เพื่อลดการขุดใหม่ หรือการวิจัยหาวัสดุอื่นมาทดแทนแร่ธาตุที่หายากและสร้างมลพิษสูง ตลอดจนการผลักดันให้บริษัทเทคโนโลยีต้องตรวจสอบที่มาของแร่ธาตุอย่างเข้มงวด เพื่อรับรองว่าไม่ได้มาจากการกดขี่แรงงานหรือทำลายแหล่งน้ำของชุมชน การก้าวสู่โลกสีเขียวจะไม่สามารถเรียกได้ว่ายั่งยืน หากความก้าวหน้านั้นถูกสร้างขึ้นบนความไม่เป็นธรรมของเพื่อนร่วมโลกคนอื่น

อ้างอิง

https://unu.edu/inweh/news/critical-minerals-water-insecurity-and-injustice
https://theconversation.com/the-race-to-mine-critical-minerals-for-ai-and-clean-energy-is-creating-sacrifice-zones-that-harm-water-and-health-of-worlds-poor-281524
 

อัปเดตข่าวเด่นวิทยาศาสตร์ประจำวันได้ที่ เว็บไซต์ Curiosity - Science News Today