“ปลาคูลี่” ชื่อนี้อาจจะคุ้นหูตามร้านหรือตลาดปลาสวยงาม ปลานิสัยเฟลนลี่ หน้าตาน่ารัก และมีพฤติกรรมเก็บกินเศษอาหารตามพื้นตู้

ปลาคูลี่อยู่ในกลุ่มปลาสายทองหรือปลาปล้องอ้อย (Eel-like Loaches) จัดอยู่ในสกุลแพงจิโอ (Pangio) วงศ์ปลาหมูปลาค้อ (Cobitidae) บางชนิดมีลำตัวค่อนข้างยาวคล้ายปลาไหล ผิวลำตัวสีเหลืองส้มหรือน้ำตาล อาจมีแถบปล้องสีน้ำตาลดำพาดตามลำตัว

ในประเทศไทยพบกลุ่มปลาปล้องอ้อยที่มีแถบ (Banded/Kuhlii-group) จำนวน 3 ชนิด ได้แก่

ปลาปล้องอ้อยยักษ์ (Giant Kuhli Loach)

ชื่อวิทยาศาสตร์ Pangio myersi (Harry, 1949)

เป็นชนิดที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในกลุ่มปล้องอ้อยที่มีแถบ ลำตัวหนา โตเต็มที่มีความยาวประมาณ 10 เซนติเมตร มีแถบสีน้ำตาลดำกว้างและหนา พาดลึกลงมาจนถึงส่วนท้องหรือเกือบรอบตัว ส่วนมากลายปล้องจะเด่นกว่าพื้นสีเหลืองบนลำตัว ไม่มีหนวดจมูก (nasal barbel) ครีบหางมีปื้นสีน้ำตาลดำขนาดใหญ่ชัดเจน

ในประเทศไทยพบปลาปล้องอ้อยยักษ์อาศัยบริเวณที่มีใบไม้ทับถมหนาแน่นในภาคตะวันออก หลายคนจึงเรียกปลาชนิดนี้ว่า “คูลี่ตะวันออก”

ปลาปล้องอ้อยพรุ (Half-banded Kuhli Loach)

ชื่อวิทยาศาสตร์ Pangio semicincta (Fraser-Brunner, 1940)

เป็นชนิดที่มีลำตัวเรียวยาว ทรงกระบอก โตเต็มที่มีความยาวประมาณ 8 เซนติเมตร แถบสีน้ำตาลดำสั้นและไม่สม่ำเสมอ ส่วนใหญ่มักจะพาดลงมาถึงบริเวณกึ่งกลางของลำตัว ไม่ถึงส่วนท้อง ไม่มีหนวดจมูก (nasal barbel) ครีบหางมีปื้นสีน้ำตาลดำ

ในประเทศไทยพบปลาปล้องอ้อยพรุกระจายพันธุ์ในภาคใต้ตอนล่าง อาศัยบริเวณป่าพรุ จึงเป็นที่มาของชื่อ “ปล้องอ้อยพรุ หรือ คูลี่ใต้”

ปลาปล้องอ้อยแคระ (Dwarf Wedge-spot Loach)

ชื่อวิทยาศาสตร์ Pangio cuneovirgata (Raut, 1957)

เป็นหนึ่งในชนิดที่มีขนาดเล็กที่สุด โตเต็มที่มีความยาว 4-5 เซนติเมตร ลำตัวเรียวยาว ทรงกระบอก แถบปล้องสีน้ำตาลดำมีลักษณะแคบและสั้นเหมือน “ลิ่ม (Wedge-shaped)” ส่วนใหญ่พาดลงมาถึงบริเวณกึ่งกลางของลำตัว ไม่ถึงส่วนท้อง มีหนวดจมูก (nasal barbel) ยาวและเด่นชัดเมื่อเทียบกับขนาดตัว ครีบหางใส ไม่มีปื้นสีน้ำตาลดำ

ในประเทศไทยพบปลาปล้องอ้อยแคระกระจายพันธุ์ในภาคใต้ตอนล่าง จัดเป็นปลาหายากในประเทศไทยเนื่องจากเป็นขอบเขตสูงสุดของการกระจายพันธุ์

ส่วนที่มาของคำว่า “ปลาคูลี่” มาจากชนิดที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Pangio kuhlii [แพงจิโอ คูลี่อาย] ซึ่งเป็นปลาปล้องอ้อยชนิดที่มีแถบคล้ายปล้องอ้อยพรุ พบกระจายพันธุ์ในประเทศอินโดนีเซียเท่านั้น ไม่พบปลาชนิดนี้ในประเทศไทย

Reference:

Kottelat, M., & Lim, K. K. P. (1993). A review of the eel-loaches of the genus Pangio (Teleostei: Cobitidae) from the Malay Peninsula, with descriptions of six new species. The Raffles Bulletin of Zoology, 41(2), 203-249.