กระชับ (Cockleburs fruits)

(𝘟𝘢𝘯𝘵𝘩𝘪𝘶𝘮 𝘴𝘵𝘳𝘶𝘮𝘢𝘳𝘪𝘶𝘮 L.)

กระชับ (Cockleburs fruits) จัดอยู่ในวงศ์ทานตะวัน (Asteraceae) มีถิ่นกำเนิดในแถบอเมริกาเหนือ ในไทยพบเพียงชนิดเดียว เป็นไม้ล้มลุกปีเดียว ต้นแยกเพศ ลำต้นตรงสูงได้ถึง 1.5 เมตร

ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่แกมรูปสามเหลี่ยม โคนใบเว้าเล็กน้อย ขอบเรียบหรือหยักเว้าเป็นสามพู แผ่นใบมีขนสากและต่อมกระจายทั่วไป ช่อดอกออกตามซอกใบ ดอกเพศผู้และดอกเพศเมียอยู่ในช่อดอกเดียวกันแต่แยกกันอยู่ ผลแห้งเมล็ดล่อน รูปกระสวย มีเมล็ดเดียว

ผลมีลักษณะพิเศษ คือ มีหนามรูปตะขอ ซึ่งเมื่อผลแก่และแห้งตะขอนี้เองจะใช้เกาะเกี่ยวตามขนของสัตว์ต่าง ๆ เพื่อให้นำพาเมล็ดไปยังพื้นที่ไกล ๆ ช่วยในการกระจายพันธุ์

ชื่อสกุลของต้นกระชับมาจากภาษากรีก “Xanthion” หมายถึง พืชที่ให้สีย้อมสีเหลือง และกระชับยังเป็นผักพื้นบ้านของจังหวัดระยอง โดยต้นอ่อนซึ่งมีลักษณะคล้ายต้นอ่อนทานตะวัน นำมาทำแกงส้ม กินกับน้ำพริก หรือผัดน้ำมันหอย แต่อย่างไรก็ตาม เมล็ดของกระชับมีสารอัลคาลอยด์ที่เป็นพิษ (Carboxyatratylosid) จึงต้องนำเมล็ดไปแช่น้ำนาน 70–80 วัน ก่อนนำไปเพาะ

ชื่อวิทยาศาสตร์: (𝘟𝘢𝘯𝘵𝘩𝘪𝘶𝘮 𝘴𝘵𝘳𝘶𝘮𝘢𝘳𝘪𝘶𝘮 L.)

วงศ์: Asteraceae

References:

ราชบัณฑิตยสถาน. 2538. อนุกรมวิธานพืช อักษร ก. กรุงเทพมหานคร: เพื่อนพิมพ์.

Chen, Y.C. and Hind, D.N. (2011). Asteraceae (Heliantheae). In Flora of China Vol. 20–21: 876