หากพูดถึงผีเสื้อกลางวันที่มีความงดงามโดดเด่นและพบเห็นได้ง่ายในประเทศไทย ผีเสื้อกะทกรกธรรมดา (Leopard Lacewing) จัดเป็นหนึ่งในชนิดที่ไม่พูดถึงไม่ได้เลย

ผีเสื้อในวงศ์ย่อย Heliconiinae วงศ์ผีเสื้อขาหน้าพู่ (Nymphalidae) ชนิดนี้ ไม่ได้มีดีแค่ปีกสีส้มฉูดฉาดตัดลวดลายฉลุคล้ายผ้าลูกไม้ใต้ปีกเท่านั้น แต่ยังซ่อนอาวุธทางเคมีสุดโหดไว้อย่างแยบยล

เบื้องหลังความงดงามคือกลยุทธ์ “ความสวยประหาร” โดยมีจุดเริ่มต้นจากพืชอาหารหลักอย่างพืชสกุลกะทกรกหรือเสาวรส (Passiflora spp.) ซึ่งสร้างสารพิษไซยาโนจีนิกไกลโคไซด์ (Cyanogenic glycosides) ที่สามารถปล่อยพิษไซยาไนด์เพื่อป้องกันไม่ให้สัตว์อื่นกัดกิน แต่ตัวหนอนของผีเสื้อชนิดนี้กลับวิวัฒนาการขั้นกว่าด้วยการกินใบกะทกรกแล้ว “กักเก็บสารพิษ” ไว้ในร่างกาย และสามารถส่งต่อความพิษตั้งแต่ระยะตัวหนอน ดักแด้ จนถึงตัวเต็มวัย ทำให้นกและผู้ล่าที่เผลอกินเข้าไปต้องอ้วกพุ่งและไม่กล้าแตะต้องมันอีก

ตามหลักวิทยาศาสตร์ สัตว์ที่มีพิษมักใช้กลยุทธ์ สีเตือนภัย (Aposematism) บอกผู้ล่าให้หลีกเลี่ยง ตัวหนอนจึงมีแถบสีเหลืองสดสลับแดง พร้อมหนามสีดำยาวและชอบอยู่รวมกันเป็นกลุ่มอย่างโจ่งแจ้งขณะที่ตัวเต็มวัยขยับปีกบินช้า ๆ อย่างไร้ความกลัวเพราะมีเกราะเคมีคุมกัน

ชีวิตของพวกมันมีการเจริญเติบโตแบบสมบูรณ์ (Complete metamorphosis) แบ่งเป็น 4 ระยะ:

ระยะไข่ (3–5 วัน): แม่ผีเสื้อจะวางไข่สีเหลืองทองทรงกรวยเป็นกลุ่มก้อน 20–50 ฟองใต้ใบกะทกรก

ระยะตัวหนอน (15–18 วัน): ลอกคราบ 5 ครั้ง สะสมพลังงานและสารพิษ ลำตัวเปลี่ยนเป็นสีดำสลับแดงพร้อมหนามนิ่ม

ระยะดักแด้ (7–10 วัน): บิดเบี้ยวสีน้ำตาลทองสลับดำ ลวดลายคล้ายใบไม้แห้งเพื่อพรางตาผู้ล่า

ระยะตัวเต็มวัย: แสดงความแตกต่างทางเพศชัดเจน (Sexual dimorphism) ตัวผู้จะมีปีกบนสีส้มแดงสดใส ขณะที่ตัวเมียเป็นสีขาวอมเขียวหม่นหรือน้ำตาลส้มซีดเพื่อการพรางตัวที่ดีกว่า โดยปีกด้านล่างของทั้งสองเพศเป็นลายฉลุซับซ้อนช่วยในการซ่อนตัวยามหุบปีกพัก

ผีเสื้อกะทกรกธรรมดาเป็นนักปรับตัวและนักเดินทางที่ยอดเยี่ยม พบแพร่กระจายกว้างขวางตั้งแต่เทือกเขาหิมาลัย เอเชียใต้ จีนตอนใต้ ไปจนถึงภูมิภาคอินโดจีนและคาบสมุทรมลายู

สำหรับประเทศไทย สามารถพบได้บ่อยทั่วทุกภาค ตั้งแต่ระดับน้ำทะเลจนถึงป่าดิบเขาสูงกว่า 1,000 เมตร พวกมันโปรดปรานบริเวณชายป่าโปร่ง ป่ารกร้าง หรือแม้แต่สวนในบ้านที่มีการปลูกเสาวรสและต้นกะทกรก สะท้อนให้เห็นถึงความสามารถในการปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไปตามมนุษย์ได้อย่างน่าทึ่ง

ผีเสื้อกะทกรกธรรมดา (Leopard Lacewing)

ชื่อวิทยาศาสตร์ Cethosia cyane (Drury, 1773)

วงศ์ Nymphalidae

References:

จารุจินต์ นภีตะภัฏ และ เกรียงไกร สุวรรณภักดิ์. 2556. ผีเสื้อ : คู่มือดูผีเสื้อในประเทศไทย. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์วนา. 320 น.

Corbet, A.S., Pendlebury, H.M. and Eliot, J.N. (1992). The Butterflies of the Malay Peninsula. 4th revised edition. Malayan Nature Society, Kuala Lumpur.

Drury, D. (1773). Illustrations of Natural History; Wherein are Exhibited Upwards of Two Hundred and Forty Figures of Exotic Insects, According to Their Different Genera. Vol. 2. London.

Ek-Amnuay, P. (2012). Butterflies of Thailand. 2nd revised edition. Amarin Printing and Publishing, Bangkok.