หากพูดถึง “แมลงหางดีด” (Springtails หรือ Collembola) หลายคนอาจไม่คุ้นชื่อ แต่พวกมันคือสัตว์ขาข้อขนาดจิ๋วที่มีปริมาณมหาศาลที่สุดกลุ่มหนึ่งบนโลก เราอาจเคยเดินผ่านพวกมันในธรรมชาติโดยไม่รู้ตัว เพราะแมลงหางดีดส่วนใหญ่มีขนาดเล็กจิ๋วเพียง 0.5 ถึง 5 มิลลิเมตรเท่านั้น

จากการลงพื้นที่ปฏิบัติงานภาคสนาม ใน โครงการสำรวจความหลากหลายทางชีวภาพ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้สู่ชุมชน ส่งเสริมการท่องเที่ยว เศรษฐกิจสร้างสรรค์ ต่อยอดสู่หลักสูตรท้องถิ่นศึกษาและอนุรักษ์อย่างยั่งยืน ณ พื้นที่อุทยานแห่งชาติภูลังกา (จ.นครพนม) และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูวัว (จ.บึงกาฬ) เมื่อช่วงต้นเดือนกุมภาพันธ์ 2569 ที่ผ่านมา ทางทีมสำรวจได้พบกับแมลงหางดีดจิ๋วสีแดงสดน่ารัก ที่ทุกคนต่างพร้อมใจกันเรียกว่า “น้องเงาะ”

แมลงหางดีดชนิดนี้คือ Rambutanura sp. สกุลแมลงหางดีดเขตร้อนที่พบได้ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ชื่อ Rambutanura นี้ถูกตั้งตามลักษณะเด่นของลำตัวที่มีปุ่มเนื้อ ยื่นยาวออกมาฟูฟ่องคล้ายกับ "ผลเงาะ" แถมยังมีสีสันสดใสอย่างสีแดงเข้ม มีขนาดตัวประมาณ 3–5 มิลลิเมตร ซึ่งถือว่าใหญ่มากเมื่อเทียบกับแมลงหางดีดทั่วไป

ความพิเศษของแมลงหางดีดเงาะจิ๋ว โดยปกติแมลงหางดีดทั่วไปจะมีอวัยวะดีดตัวใต้ท้อง ทำหน้าที่เหมือนสปริงช่วยดีดตัวกระโดดหนีภัยได้ไกลหลายสิบเท่า แต่สำหรับเจ้า Rambutanura sp. นั้นกลับต่างออกไป มีการลดรูปอวัยวะดีดตัวลงตามวิวัฒนาการ ทำให้ไม่สามารถกระโดดได้ แต่จะค่อย ๆ คลานอย่างช้า ๆ อยู่ตามขอนไม้ผุที่มีราหรือเมือกขึ้น กองเศษใบไม้ทับถม หรือก้อนหินที่มีมอสและเฟิร์นปกคลุม แมลงหางดีดเงาะจิ๋วนี้ต้องการความชื้นสัมพัทธ์สูงมาก (90–100%) และอุณหภูมิที่คงที่

การค้นพบแมลงหางดีด Rambutanura sp. ในอุทยานแห่งชาติภูลังกาครั้งนี้ ไม่ใช่แค่เรื่องน่าตื่นเต้นของทีมงานเท่านั้น แต่ยังเป็น ตัวชี้วัดทางชีวภาพ ที่ยืนยันว่า ผืนป่าบริเวณนี้มีความชื้นสูง สภาพหน้าดินและระบบนิเวศการย่อยสลายมีความสมบูรณ์ และยังไม่ถูกรบกวนอีกด้วย