ในแต่ละวันของผู้เขียนสมัยที่ยังทำงานที่เก่า เนื่องจากเจ้าของพิพิธภัณฑ์มีควายจำนวนมาก ส่วนใหญ่มาจากการไถ่ชีวิตโคกระบือ บางวันก็เลยไปช่วยเขาต้อนควาย บางทีก็ขี่จักรยานต่อไม่ได้เพราะติดฝูงควายข้ามถนน (และเป็นเหตุผลที่พอยอมรับกันได้เมื่อแจ้งว่ามาสายเพราะติดฝูงควาย) และบางครั้งหลังเลิกงานก็ไปนั่งจ้องควายแคระเล่นน้ำตอนเย็น

อันดับ: Artiodactyla

วงศ์: Bovidae

ชื่อวิทยาศาสตร์: Bubalus bubalis (Linnaeus, 1758)

ชื่อสามัญ: ควายบ้าน

ควายบ้านที่พบในประเทศไทยมีร่างกายล่ำสัน ผิวหนังสีเทาดำ ขนสีดำ ความสูงจากเท้าถึงหัวไหล่อาจสูงได้ถึง 160 ซม. และหนักได้ถึง 600 กก. มีพฤติกรรมนอนแช่ปลักและทนแดด เลี้ยงง่ายเพราะกินหญ้าได้หลายชนิด ด้วยสรีระและพฤติกรรมที่กล่าวมา ทำให้ควายบ้านอยู่คู่กับการทำเกษตรกรรมในไทยมานาน และอยู่ด้วยกันกับความเชื่อของคนไทยมาตลอด ควายที่มีลักษณะเขาปักธรณี (เขาชี้ลงพื้นดิน) เชื่อว่าจะนำโชคมาสู่ครอบครัว ไปจนถึงประเพณีต่าง ๆ อย่างประเพณีวิ่งควาย ที่เป็นประเพณีเก่าแก่ประจำจังหวัดชลบุรี

เป็นที่น่าเศร้าว่าปัจจุบันนี้ควายไทยมีจำนวนลดลงอย่างต่อเนื่อง จนมีพระราชดำริจากพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เมื่อ พ.ศ. 2523 เกี่ยวกับการจัดตั้งธนาคารโค-กระบือเป็นครั้งแรก โดยนับวันที่ 14 พฤษภาคม เป็นวันอนุรักษ์ควายไทยของทุกปี แนวคิดนี้นำไปสู่การอนุรักษ์พันธุ์ควายไทย มีหมู่บ้านอนุรักษ์ควายไทยเกิดขึ้นหลายแห่งในประเทศไทย และนำไปสู่การท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ที่ทำให้ผู้คนสัมผัสวิถีชีวิตของคนไทยกับควายอย่างแนบแน่น

แม้ผู้เขียนไม่ได้แวะกลับไปบ่อย ๆ แต่ก็ยังคิดถึง เพราะน้องควายทุกตัวเป็นเด็กดี (ถึงจะชอบทำรถติดก็เถอะ)

เรื่อง: จักรีทิพย์ อิศรางกูร ณ อยุธยา

References:

Francis, C.M. 2019. Field guide to the mammals of South-East Asia. 2nd Ed. Bloomsbury Publishing Plc, UK.

สตัมภรัตน์ พาขวัญ. “พัฒนาการของกระแสอนุรักษ์ควายไทย ทศวรรษ 2520 – 2540”. วารสารประวัติศาสตร์ ธรรมศาสตร์ 1, no. 1 (กุมภาพันธ์ 27, 2017): 157–206. สืบค้น กุมภาพันธ์ 25, 2026. https://so05.tci-thaijo.org/.../thamma.../article/view/78511.