ขี้เหล็ก มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Senna siamea (Lam.) H.S.Irwin & Barneby จัดอยู่ในวงศ์ถั่ว (Fabaceae) ชื่อสกุล  Senna มีรากศัพท์มาจากภาษาอารบิก “ซานา (Sana)”หมายถึงเป็นยาระบาย

ชื่อมาจากการที่บริเวณใบและฝักของพรรณไม้ในสกุลนี้หลายชนิดพบสารสมุนไพรธรรมชาติที่ออกฤทธิ์เป็นยาระบายอ่อนๆ เช่น  ชุมเห็ด ขี้เหล็ก โดยเฉพาะต้นมะขามแขก (Senna alexandrina Mill.) ซึ่งนิยมนำมาแปรรูปหรือสกัดเป็นยาถ่าย

คำระบุชนิด  Siamea เป็นคำในภาษาลาตินมีรากมาจากคำว่า “Siam” หรือสยาม ซึ่งหมายถึงประเทศไทย อันเป็นแหล่งที่พบต้นขี้เหล็กขึ้นกระจายพันธุ์ในธรรมชาติ

ขี้เหล็ก เป็นไม้ต้นขนาดกลางที่มีเขตการกระจายพันธุ์กว้างในเขตร้อนในแถบเอเชียใต้และประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในต่างทวีปมีการนำไปขยายพันธุ์ปลูกยังนอกถิ่นกำเนิดเพื่อใช้ประโยชน์อย่างแพร่หลายโดยเฉพาะในทวีปแอฟริกาและอเมริกาใต้

จากการที่เป็นไม้สารพัดประโยชน์ทั้งอุปโภคและบริโภค นิยมปลูกริมถนนเพื่อเป็นไม้ประดับ เกือบทุกส่วนของ ใบ ดอก ผล ใช้รับประทานและเป็นยาสมุนไพร

ลักษณะทั่วไป : ไม้ต้นขนาดกลาง สูงได้ถึง 20 เมตร แตกกิ่งก้านเป็นพุ่มแคบ เปลือกต้นสีน้ำตาล แตกเป็นร่องตื้นๆ ตามยาว

ใบ:  เป็นใบประกอบแบบขนนก ออกเรียงสลับ ก้านใบร่วงง่าย มีใบย่อย 13-19 ใบ รูปรี ปลายใบเว้าตื้นๆ โคนใบมน ขอบใบเรียบ แผ่นใบเรียบ สีเขียว ใต้ท้องใบมักมีขนปกคลุม ก้านใบร่วมสีน้ำตาลแดง

ดอก : ออกเป็นช่อแบบช่อแยกแขนงที่ปลายกิ่ง ทยอยบาน ผลิได้ตลอดปีในแต่ละช่อมีดอกย่อยจำนวนมาก ดอกสีเหลืองสด กลีบเลี้ยงกลม ปลายมน กลีบดอกมี 5 กลีบ ปลายมน โคนเรียว หลุดร่วงง่าย เกสรเพศผู้มีหลายอันสีน้ำตาลอ่อน เมื่อกลีบดอกร่วงจะติดฝัก

ผล : ผลเป็นฝักแบนยาว หนา สีน้ำตาล มีหลายเมล็ด เมล็ดขี้เหล็กงอกง่ายเพียงได้รับความชื้นเล็กน้อยจะงอกทันที 

การกระจายพันธุ์ : พบกระจายในเขตร้อนของเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในประเทศไทยพบในป่าดิบที่ราบต่ำ หรือพื้นที่ริมน้ำทางภาคใต้ หรือพื้นที่ป่ารุ่นสอง นิยมปลูกเป็นไม้กันลมตามถนนสายหลักหรือเป็นไม้ให้ร่มกับพืชชนิดอื่นเช่น กาแฟ ในต่างประเทศพบในศรีลังกา พม่า มาเลเซีย ฯลฯ

การใช้ประโยชน์ : นิยมปลูกเป็นไม้ดอก ไม้ประดับตามสถานที่ราชการและบริเวณริมถนนทางหลวง เนื้อไม้ใช้ประโยชน์ในการก่อสร้าง เฟอร์นิเจอร์ และไม้ฟืน ใบ ดอก ผล สามารถรับประทานและเป็นสมุนไพรบรรเทาอาการต่างๆ รากขี้เหล็กช่วยตรึงไนโตรเจนช่วยให้ดินอุดมสมบูรณ์

References:

'WFO (2025): Senna siamea (Lam.) H.S.Irwin & Barneby. Published on the Internet;

http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000164745. Accessed on: 16 Jun 2025'

ฐานข้อมูลพรรณไม้องค์การสวนพฤกษศาสตร์

https://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/herbs_14_1.htm

https://www.baanlaesuan.com/plants/biennial/137580.html/