การสตัฟฟ์ปลากรายนับเป็นอีกหนึ่งความท้าทายของงานสตัฟฟ์สัตว์น้ำ เนื่องจากปลากรายเป็นปลาน้ำจืดที่มีลำตัวแบน เกล็ดขนาดเล็ก และผิวหนังค่อนข้างบอบบาง การทำงานจึงต้องอาศัยความละเอียดและความระมัดระวังเป็นพิเศษ อย่างไรก็ตาม ปลากรายก็มีจุดเด่นที่ทำให้เหมาะแก่การนำมาจัดแสดง คือ ลวดลายจุดกลมสีดำขอบขาวเรียงเป็นแถวตลอดแนวลำตัวทั้งสองข้าง ซึ่งช่วยเพิ่มคุณค่าทางความสวยงามและการเผยแพร่ความรู้ด้านธรรมชาติวิทยาได้เป็นอย่างดี

ขั้นตอนการสตัฟฟ์ปลากรายสามารถทำได้หลายวิธี แต่เทคนิคที่เหมาะสมและให้ผลลัพธ์สวยงามที่สุด คือ การสตัฟฟ์โดยใช้หุ่นโฟม เนื่องจากช่วยควบคุมขนาด รูปทรง และท่าทางของตัวปลาให้ใกล้เคียงกับของจริงมากที่สุด โดยมีขั้นตอนหลักดังนี้

1. การเตรียมตัวอย่างปลาและการวัดขนาด

ควรเลือกปลากรายที่มีสภาพสมบูรณ์ ไม่มีบาดแผล และเกล็ดยังอยู่ครบ จากนั้นถ่ายภาพตัวอย่างเพื่อเก็บรายละเอียดสีสันและลวดลายตามธรรมชาติ เมื่อเสร็จแล้วจึงนำปลาวางบนกระดาษ วาดเส้นรอบรูปด้านข้างของลำตัว รวมถึงวัดความหนาของตัวปลา เพื่อใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงในการทำหุ่นโฟม

2. การเลาะและการรักษาสภาพหนังปลา

การสตัฟฟ์ปลากรายมักเลือกใช้เทคนิคการจัดแสดงแบบฝั่งเดียว โดยเลือกเก็บด้านที่มีสภาพสวยงามที่สุดไว้ และเลาะด้านตรงข้ามออก ใช้มีดหรือกรรไกรผ่าตัดกรีดตามแนวด้านข้าง ค่อย ๆ เลาะหนังออก ตัดกระดูกครีบ คอ และโคนหาง พร้อมขูดเนื้อออกอย่างระมัดระวัง ทำความสะอาดหนังปลาและส่วนหัวให้หมดจด

เมื่อเลาะเสร็จแล้ว ให้นำหนังปลาไปล้างและแช่แอลกอฮอล์ประมาณ 1 ชั่วโมง เพื่อยับยั้งการเน่าเสีย จากนั้นนำไปแช่น้ำยาป้องกันแมลงต่ออีกประมาณ 45 นาที

3. การทำหุ่นโฟมและการขึ้นรูป

นำข้อมูลจากการวัดขนาดมาตัดและขัดแต่งโฟมให้ได้รูปทรงและสัดส่วนของปลากราย ระหว่างขั้นตอนนี้สามารถนำหนังปลามาคลุมทดลองบนหุ่น เพื่อปรับแก้ขนาดให้พอดี เมื่อหุ่นได้รูปแล้ว ให้ทำแกนสำหรับยึดติดตัวปลากับผนังหรือฐานจัดแสดง จากนั้นทากาวทั้งที่หนังปลาและตัวหุ่น ค่อย ๆ คลุมหนังลงบนหุ่น เย็บปิดรอยแผล และจัดครีบให้อยู่ในท่าที่เป็นธรรมชาติ ก่อนปล่อยทิ้งไว้ให้แห้งสนิทประมาณ 14 วัน

4. การซ่อมแซมและตกแต่ง

เมื่อชิ้นงานแห้งดีแล้ว จึงทำการใส่ดวงตา ซ่อมแซมรอยเย็บหรือส่วนที่ชำรุด และทาสีตกแต่งให้ใกล้เคียงกับสีจริงของปลากรายมากที่สุด สุดท้ายพ่นสีเคลือบเงาเพื่อเพิ่มความเงางามและความสมจริง เป็นอันเสร็จขั้นตอนการสตัฟฟ์

ข้อควรระวังในการสตัฟฟ์ปลากราย

การเลาะหนังควรทำด้วยแรงกดที่เบามือ โดยเฉพาะบริเวณที่หนังบาง เพื่อป้องกันการฉีกขาด ขณะขูดเนื้อออกควรทำอย่างนุ่มนวล เพื่อไม่ให้เกล็ดหลุดจนส่งผลต่อความสวยงามของชิ้นงาน และในขั้นตอนการทำหุ่นโฟม ควรยึดตามขนาดที่วัดไว้เสมอ เพื่อป้องกันไม่ให้รูปทรงของปลาผิดเพี้ยนไปจากตัวจริง

Reference:

Granqvist, E., 2010. Modern Technique on Taxidermy for Displaying Workshop. Training Manual. March 1 – May 7, 2010. Natural History Museum of National Science Museum, Thailand.