ด้วงเสือ (tiger beetle) เป็นแมลงกลุ่มด้วง (beetle) ที่มีพฤติกรรมเป็นนักล่า (predator) มีขนาดเล็กถึงขนาดกลาง มีตาและขาที่พัฒนามาเป็นอย่างดีสำหรับการมองเห็นและวิ่งไล่เหยื่ออย่างรวดเร็ว จัดเป็นผู้ล่าที่อาศัยการมองเห็นเป็นหลักเพื่อค้นหาเหยื่อและมักจับเหยื่อด้วยการวิ่งพุ่งใส่เหยื่ออย่างรวดเร็วในระยะสั้น ๆ พร้อมกับใช้กรามขนาดใหญ่และแข็งแรงจับตัวเหยื่อพร้อมกับตัดแยกชิ้นส่วนของเหยื่อให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยเพื่อให้กินได้ง่ายขึ้น

ปัจจุบันด้วงเสือถูกจัดอยู่ในวงศ์ Carabidae ซึ่งจัดอยู่วงศ์เดียวกับด้วงดิน (ground beetle) นั่นเอง ทั่วโลกพบด้วงเสือไม่ต่ำกว่า 2,897 ชนิด สำหรับในประเทศไทยพบด้วงเสือไม่ต่ำกว่า 16 ชนิด กระจายอยู่ทั่วประเทศ โดยส่วนใหญ่เราจะพบด้วงเสือพบในพื้นที่ค่อนข้างเปิดโลง ตามแหล่งดินเปลือย ในป่าธรรมชาติที่เรือนยอดไม่หนาแน่นมาก พื้นลาดเอียง ริมลำธาร ป่าที่ราบ ตามแนวถนนดิน และชายหาด รวมถึงพื้นที่เปิดอื่น ๆ

ด้วงเสือเป็นนักล่าที่ออกหากินในช่วงเวลากลางวันเท่านั้น ซึ่งปกติด้วงเสือมักจะกระจายอยู่ตามพื้นที่ต่าง ๆ และมักมีอาณาเขตเป็นของตัวเอง เราจึงมักจะเห็นด้วงเสือกระจายตัวอยู่ห่าง ๆ กัน ส่วนในช่วงเวลาพลบค่ำด้วงเสือก็จะพากันหาที่เกาะพลบนอน ซึ่งตามความเข้าใจของคนทั่วไปย่อยต้องคิดว่าด้วงเสือจะต้องแยกย้ายหาที่เกาะนอนแบบตัวเดี่ยว ๆ ตามพฤติกรรมที่ค่อนข้างดุร้ายและค่อนข้างจะหวงอาณาจักรของตัวเองแน่นอน แต่สิ่งที่คิดกลับไม่เป็นเช่นนั้น

เมื่อสิงหาคม 2568 ที่ผ่านมา ทีมวิจัยองค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ ได้ลงพื้นที่ไปสำรวจข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของสัตว์เบื้องต้น ในบริเวณอุทยานแห่งชาติภูลังกา เพื่อทำการวางแผนเก็บข้อมูลภายใต้โครงการวิจัยการสำรวจทรัพยากรธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้สู่ชุมชน สนับสนุนส่งเสริมการท่องเที่ยวและเศรษฐกิจสร้างสรรค์ พัฒนาต่อยอดสู่หลักสูตรท้องถิ่นศึกษาและการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน ในพื้นที่อุทยานแห่งชาติภูลังกา จ.นครพนม และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูวัว จ. บึงกาฬ ซึ่งในระหว่างการสำรวจนั่นเอง ทีมวิจัยได้ค้นพบพฤติกรรมที่น่าสนใจของด้วงเสือเข้าโดยบังเอิญ

ในระหว่างการสำรวจช่วงกลางคืนทีมวิจัยได้เดินสำรวจบริเวณเส้นทางศึกษาธรรมชาติใกล้กับน้ำตกใหญ่ บริเวณข้างทางที่เป็นพุ่มไม้สูงประมาณเอวและพืชที่ขึ้นคลุมพื้นดิน ทีมวิจัยพบด้วงเสือจำนวนมากเกาะรวมกลุ่มกันสงบนิ่งอยู่ตามใบไม้ของไม้พุ่มและยอดต้นหญ้าขนาดใหญ่ที่สูงขึ้นมาจากพื้นไม่มากจนถึงไม้พุ่มที่สูงระดับเอว ในหนึ่งต้นนับด้วงเสือได้ประมาณ 20-30 ตัว กระจายกันอยู่รอบ ๆ ใกล้ ๆ กัน ประเมินคร่าว ๆ น่าจะมีมากกว่า 500 ตัว โดยจะพบมากในบริเวณใกล้ ๆ น้ำตกใหญ่ ด้วงเสือส่วนใหญ่จะเกาะอยู่นิ่ง ๆ คล้ายนอนหลับบางตัวเกาะบนใบไม้ บางตัวเกาะด้านข้างใบไม้โดยพบว่าจะใช้กรามคาบใบไม้ไว้ด้วย เพื่อช่วยในการเกาะ นอกจากนี้ยังพบว่าด้วงเสือบางตัวเกาะแยกอยู่เดี่ยว ๆ แต่บางตัวเกาะซ้อนทับกับด้วงเสือตัวอื่นด้วย โดยที่ไม่มีการทำอันตรายต่อกันเลย เป็นลักษณะพฤติกรรมที่น่าสนใจเป็นอย่างมาก

จากการศึกษาข้อมูลพบว่าด้วงเสือที่ทีมวิจัยได้ค้นพบพฤติกรรมการเกาะนอนรวมฝูง (communal roosting) นี้ มีชื่อว่า ด้วงเสือสามจุดเหลืองธรรมดา ชื่อวิทยาศาสตร์ 𝘊𝘰𝘴𝘮𝘰𝘥𝘦𝘭𝘢 𝘢𝘶𝘳𝘶𝘭𝘦𝘯𝘵𝘢 (Fabricius, 1801) จากการศึกษาข้อมูลเกี่ยวกับพฤติกรรมการเกาะนอนรวมฝูง พบว่ามีรายงานว่าด้วงเสือบางชนิด (ทั้งชนิดเดี่ยวและหลายชนิดร่วมกัน) จะรวมตัวกันเกาะนอนตามใบไม้ กิ่งไม้ หรือวัสดุพืชอื่น ๆ ในเวลากลางคืน เป็นการรวมตัวซึ่งอาจมีจำนวนตั้งแต่ 2–10 ตัวในรังเดียวไปจนถึงการรวมตัวหนาแน่นหลายสิบหรือหลายพันตัว (ขึ้นกับชนิดและพื้นที่) ดังเช่น การศึกษาด้วงเสือในป่าเขตร้อนในประเทศเวเนซุเอลา โดย Kirmse S and Wiesner J. (2021) และการศึกษาของ Uniyal (2007) เป็นต้น สำหรับด้วงเสือสามจุดเหลืองธรรมดาเองก็มีรายงานการเกาะนอนรวมฝูงในเกาะบอร์เนียว ประเทศมาเลเซียด้วยเช่นกัน ส่วนประเทศไทยนั้นยังไม่ค่อยมีการรายงานและการบักทึกภาพของการรวมฝูงของด้วงเสือเช่นนี้มากนัก

จากพฤติกรรมการรวมฝูงนี้เองทำให้เกิดประเด็นคำถามที่น่าสนใจว่าแล้วทำไมพวกมันถึงต้องมารวมฝูงกันเช่นนี้ด้วยซึ่งเราก็คงไม่สามารถฟันธงได้หนึ่งร้อยเปอร์เซ็นต์ว่าเป็นเพราะเหตุใดกันแน่ก็ได้แต่คาดเดากันไป ซึ่งก็อาจมีความเป็นไปได้ดังนี้

1. การป้องกันจากผู้ล่า (predator avoidance) การรวมตัวอาจลดความเสี่ยงต่อการถูกกิน (กลุ่มช่วยเบี่ยงเบนความสนใจหรือเสริมการป้องกันเคมีของแต่ละตัว)

2. การเสริมการป้องกันด้วยสารเคมี (chemical defense reinforcement) การรวมตัวของชนิดที่มีการป้องกันด้วยสารคัดหลั่งอาจทำให้ประสิทธิภาพของการปรากฏ/กลิ่น/รสที่เตือนผู้ล่าสูงขึ้น

3. การหลีกเลี่ยงผู้ล่าพื้นดิน การขึ้นไปเกาะบนใบหรือกิ่งไม้ในที่สูงช่วยหลีกเลี่ยงผู้ล่าที่หากินบนพื้น

4. การประหยัดพลังงาน/ควบคุมอุณหภูมิ ในบางระบบนิเวศการรวมตัวอาจช่วยให้ควบคุมอุณหภูมิร่างกายได้ (แม้หลักฐานสำหรับด้วงเสือยังมีจำกัดก็ตาม)

ธรรมชาติยังมีเรื่องราวต่าง ๆ ที่น่าสนใจอีกมากมายที่ยังรอให้ผู้สนใจเข้าไปค้นหาคำตอบ บางครั้งก็อาจจะเป็นเรื่องที่อยู่ใกล้ตัวเรา ใกล้เสียจนเราอาจไม่ทันสังเกต หากลองหันกลับมาสังเกตธรรมชาติที่อยู่รอบตัวอาจทำให้เราค้นพบบางอย่างก็เป็นได้ ดังเช่นเรื่องราวของการพบพฤติกรรมการรวมฝูงนอนของด้วงเสือนี้

References:

Ek-Amnuay, P. 2008. Beetles of Thailand 2nd edition. Amarin Printing and Publishing Public Co. Ltd. Bangkok. 28-39.

Kirmse S and Wiesner J. 2021. Nocturnal multi-species roosts of Cicindelidae (Coleoptera) in a Neotropical lowland rainforest. Insecta Mundi 0878: 1–9.

Uniyal, V. P. (2007). Communal roosting of tiger beetles: An interesting behavioural observation. Zoos’ Print Journal, 22(5), 2680–2682.