หลังจากบุกป่าและลัดเลาะขึ้นเขาด้วยระยะทางกว่า 1,400 เมตร ด้วยทางเดินธรรมชาติที่มีบันไดสลับกับพื้นดิน และบางจุดจะต้องดึงเชือกเพื่อช่วยพยุงตัวทั้งตอนขึ้นและลง ทีมงานนักธรรมชาติวิทยาก็มาถึงถ้ำนาคา แหล่งท่องเที่ยวทางธรณีวิทยาที่เกิดจากการที่พื้นผิวของหินเกิดการกัดกร่อนไปตามปรากฏการณ์ซันแครก (sun crack) ทำให้มีลวดลายคล้ายเกล็ดปลาหรือเกล็ดงู 

ระหว่างกระจายตัวกันบันทึกภาพและเก็บตัวอย่างพืชพรรณตามความเชี่ยวชาญ เรา (ซึ่งไม่ถนัดพืชพรรณบนบกเลย) กลับถูกสะกดด้วยดวงตาขนาดใหญ่ยักษ์ ดวงตาที่มีชื่อทางธรณีวิทยาว่ากุมภลักษณ์ (pothole) ซึ่งเป็นอีกปรากฏการณ์ทางธรณีวิทยาบนถ้ำนาคา กุมภลักษณ์เกิดจากทางน้ำที่ไหลผ่านชั้นหินทรายพัดพาก้อนหิน ก้อนกรวดหรือเม็ดทรายมากักอยู่ในแอ่งหรือร่องหรือรูเล็กๆ กระแสน้ำที่ไหลเชี่ยวในช่วงฤดูน้ำหลากพัดวนก้อนกรวดเหล่านี้ให้เคลื่อนที่อยู่ตลอดเวลาด้วยความเร็วสูง แอ่งหรือร่องน้ำจึงถูกกัดกร่อนให้กว้างและลึกลงทุกทีทุกที จากคำบอกเล่าของไกด์ท้องถิ่น กุมภลักษณ์ขนาดใหญ่อันนี้มีความลึกเกือบ 3 เมตร

และเนื่องจากกุมภลักษณ์หรือดวงตาใหญ่ยักษ์ที่เราพบเจอเป็นตัวแทนของแหล่งน้ำนิ่งคุณภาพดีหรือน้ำที่มีสารอาหารน้อย (oligotrophic water bodies) เมื่อเก็บตัวอย่างน้ำมาส่องภายใต้กล้องจุลทรรศน์ ประชากรแพลงก์ตอนพืชหลักจึงเป็นกลุ่มที่บ่งชี้คุณภาพน้ำดี ดังนั้น เป็นอีกครั้งที่เราพบกับ “เดสมิดส์” แพลงก์ตอนพืชสีเขียวสดใสที่งดงามวิจิตรบรรจงราวงานศิลปะจากศิลปินฝีมือดี เราคัดเลือกเดสมิดส์ 3 สกุลมาแนะนำตัวกับคุณ สร้อยลูกปัด เข็ดขัด และดวงตาจิ๋ว

𝘋𝘦𝘴𝘮𝘪𝘥𝘪𝘶𝘮 เดสมิดส์ที่เหมือนลูกปัดเม็ดเล็กร้อยเรียงกันเป็นสร้อย เกิดจากเซลล์ต่อกันเป็นเส้นสายยาวแบบหักหลุดได้ง่าย แต่ละเซลล์ประกอบด้วย 2 เซมิเซลล์ เซลล์รูปสามเหลี่ยมหรือสี่เหลี่ยมกว้างประมาณ 10-15 ไมครอน เรียงต่อกันด้วยปุ่ม 2 ปุ่มเล็กๆตรงมุมของเซลล์ ผนังเซมิเซลล์มีรอยคอดลึก

𝘔𝘪𝘤𝘳𝘢𝘴𝘵𝘦𝘳𝘪𝘢𝘴 เดสมิดส์ที่เหมือนเข็มขัดสลักลวดลายอย่างประณีต มีทั้งชนิดที่เป็นเซลล์เดี่ยวล่องลอยอย่างอิสระและเซลล์ต่อกันเป็นเส้นสายอย่างชนิดในรูป เซลล์แบนและมีขนาดใหญ่ กว้าง 20-100 ไมครอน ส่วนที่คอดที่สุดที่เป็นรอยต่อของเซมิเซลล์กว้างประมาณ 10 ไมครอน คลอโรพลาสต์แผ่ตามรอยคอดลึก

𝘚𝘵𝘢𝘶𝘳𝘰𝘥𝘦𝘴𝘮𝘶𝘴 เดสมิดส์ที่เหมือนดวงตาประกบกัน เป็นเซลล์เดี่ยวที่ล่องลอยอย่างอิสระ ประกอบด้วย 2 เซมิเซลล์ที่มีรูปร่างคล้ายรูปไข่ รูปไต รูปกรวย รูปถ้วยไปจนถึงทรงสี่เหลี่ยมมุมฉาก เซมิเซลล์มีหนามแหลมเป็นคู่ ส่วนที่คอดที่สุดคือจุดเชื่อมต่อระหว่างสองเซมิเซลล์ กว้างประมาณ 10 ไมครอน

รูปถ่ายกุมภลักษณ์ขนาดใหญ่บนถ้ำนาคาครั้งนี้ เป็นผลจากการปฏิบัติงานช่วงฤดูฝน จึงดูเหมือนดวงตาที่มีน้ำหล่อเลี้ยงให้ชุ่มชื้นมีชีวิตชีวาตลอดเวลา หากคุณมีโอกาสขึ้นไปถึงถ้ำนาคา อย่าลืมมองหาและถ่ายรูปดวงตาแห่งถ้ำนาคามาแบ่งปันกันบ้าง โดยเฉพาะช่วงฤดูแล้ง คุณอาจจินตนาการกุมภลักษณ์เป็นอย่างอื่นก็ได้

*ประชากรแพลงก์ตอนพืชในแหล่งน้ำเปลี่ยนแปลงตามคุณภาพน้ำหรือสารอาหารในแหล่งน้ำ*

**บทความนี้เป็นผลจากการปฏิบัติงานภาคสนามภายใต้โครงการ “พรรณพฤกษชาติในพื้นที่อุทยานแห่งชาติภูลังกาและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูวัว**

References:

ยุวดี พีรพรไพศาล. 2556. สาหร่ายน้ำจืดแห่งประเทศในประเทศไทย. ห้องปฏิบัติการวิจัยสาหร่ายประยุกต์ สาขาวิชาจุลชีววิทยา ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. 434 หน้า.

[ถ้ำนาคา - อุทยานแห่งชาติภูลังกา] https://portal.dnp.go.th/Content/nationalpark...

[ศัพท์ธรณีวิทยาน่ารู้ : กุมภลักษณ์ (pothole)] https://hub.mnre.go.th/th/knowledge/detail/65354

[Order Desmidiales] https://www.algaebase.org/