ดอกไม้ส่วนมากมีกลีบดอกที่มีสีสันสวยงาม หลายชนิดมีกลีบขนาดใหญ่ ต่างเพื่อเชื้อเชิญเหล่าแมลงหรือสัตว์เข้ามาช่วยผสมเกสร

แล้วถ้า ... ดอกไม้ชนิดที่ไม่มีกลีบดอกที่ใหญ่ ไม่มีสีสันสะดุดตา แล้วดอกไม้นั้นจะผสมเกสรได้อย่างไร ?

บริเวณยอดเขาของอุทยานแห่งชาติภูลังกา จังหวัดนครพนมและบึงกาฬ มีลักษณะเป็นลานหินทรายอันกว้างใหญ่ มีกลุ่มกอหญ้าเตี้ยๆ สีเขียวเป็นหย่อมๆ ตัดกับสีส้มอิฐของลานหิน

ระหว่างสำรวจบริเวณกอหญ้า สายตาไปสะดุดกับดอกไม้ดอกหนึ่งที่ชูช่อท้าทายแดดลม สิ่งที่เห็นไม่ใช่กลีบดอกขนาดใหญ่ ไม่ใช่สีสันที่ฉูดฉาด แต่กลับเป็นลักษณะเส้นบิดเป็นเกลียวม้วนขึ้น ลักษณะคล้ายกรวย

พืชที่มีดอกหน้าตาประหลาดนี้ ชื่อว่า “หญ้าพันเกลียว” ถึงชื่อจะมีคำว่า “หญ้า” แต่จริงๆ ไม่ใช่พืชในวงศ์หญ้า (Poaceae) แต่เป็นไม้หัวเถาเลื้อยที่จัดอยู่ในวงศ์ดอกรักร้อยมาลัย (Apocynaceae)

ดอกของพืชในสกุลหญ้าพันเกลียว (genus Ceropegia) มีความโดดเด่นเป็นพิเศษ กลีบดอกด้านล่างเชื่อมติดกันเป็นหลอดพองออกที่ฐาน ส่วนกลีบด้านบนหลอดแยกเป็น 5 พู มักจะโค้งงอ บางชนิดบิดม้วนเป็นเกลียว และเชื่อมประสานกันที่ปลายยอด เกิดเป็นโครงสร้างคล้าย "กรง" หรือ "ร่ม"

พืชสกุลนี้ มักถูกเรียกว่า “Lantern Flower” เนื่องจากรูปร่างโดยรวมของดอกคล้ายกับ “โคมไฟกระดาษโบราณ หรือ ตะเกียง”

โครงสร้างของดอกไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อดึงดูดแมลงจากความสวยงาม แต่ถูกพัฒนาอย่างดีเพื่อเป็น “กับดัก” ฐานกลีบดอกปล่อยกลิ่นเฉพาะตัว เพื่อหลอกล่อแมลงวันตัวเล็กๆ หรือแมลงหวี่ให้บินเข้าไปตกในหลอดดอกที่โป่งพองเหมือน “ห้องกักแมลงชั่วคราว”

นอกจากนี้ ภายในหลอดดอกยังมีขนเรียงตัวชี้ลงด้านล่าง ทำหน้าที่เป็น “ประตูกลทางเดียว" เพื่อให้แมลงตกลงไปข้างล่างบริเวณที่มีเรณูอยู่ และไม่ให้แมลงไต่กลับขึ้นมาได้ เพียงแค่วันเดียวดอกก็โรยรา ปล่อยแมลงโบยบินออกไป

ละอองเรณูที่รวมตัวกันเป็นก้อนแข็ง ซึ่งจะเกี่ยวติดกับแมลงที่ตกลงมา ก่อนที่แมลงจะนำไปผสมกับเกสรตัวเมียในดอกถัดไปได้อย่างแม่นยำ

บนลานหินทรายอุทยานแห่งชาติภูลังกาพบพืชในสกุลหญ้าพันเกลียว อย่างน้อย 2 ชนิด และคาดว่าอาจจะพบลูกผสมตามธรรมชาติ (Natural hybrid) ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าภูลังกามีความมหัศจรรย์ของธรรมชาติและแอบซ่อนความหลากหลายทางชีวภาพไว้อีกมาก

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการสำรวจความหลากหลายทางชีวภาพ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้สู่ชุมชน ส่งเสริมการท่องเที่ยว เศรษฐกิจสร้างสรรค์ ต่อยอดสู่หลักสูตรท้องถิ่นศึกษาและอนุรักษ์อย่างยั่งยืนในพื้นที่อุทยานแห่งชาติภูลังกา จ.นครพนมและภูวัว บึงกาฬ ปีงบประมาณ 2569