ในโลกแมลงกลางคืนที่ซ่อนตัวอยู่ในเงามืดของธรรมชาติ ที่ใครหลาย ๆ คนมักจะเข้าใจว่าไม่มีสีสันสดใสสวยงามและดูน่ากลัว แต่ในความจริงแล้วมีแมลงหลากหลายชนิดที่งดงามและทรงพลังแม้จะดูเรียบง่ายในรูปลักษณ์ภายนอกที่มองเห็น หนึ่งในนั้นคือ มอธเหยี่ยวขอบตัวดำจาง (Plain grey hawkmoth) มอธที่มีสีสันลวดลายธรรมดาตามคอนเซ็ป (concept) ของผีเสื้อกลางคืนที่คนส่วนใหญ่ให้คำนิยามไว้ แต่ถ้าใครได้รู้จักอาจจะเปลี่ยนความคิดไปเลยก็เป็นได้

มอธเหยี่ยวขอบตัวดำจาง เป็นหนึ่งในสมาชิกของวงศ์มอธเหยี่ยว (Family Sphingidae) หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า “ผีเสื้อเหยี่ยว” หรือ “มอธจรวด” หรือ“ผีเสื้อจรวด” ชาวต่างชาติจะรู้จักในชื่อ “Hawkmoth” ซึ่งขึ้นชื่อในเรื่องของความสามารถในการบินเร็วและแม่นยำ จนได้รับฉายาว่าเป็น “นักบินแห่งรัตติกาล”

ตัวเต็มวัยมีปีกกว้างประมาณ 80–120 มิลลิเมตร ซึ่งถือว่าอยู่ในขนาดกลางถึงใหญ่ของผีเสื้อในวงศ์มอธเหยี่ยวนี้ ด้วยลำตัวของพวกมันมีรูปร่างเพรียวและแข็งแรง ปีกหน้าเรียวยาว สีเทาหม่นดูเผิน ๆ เหมือนเปลือกไม้แห้ง เป็นการพรางตัวอย่างยอดเยี่ยมเมื่อเกาะพักนิ่งบนลำต้นไม้ ส่วนขอบปีกและลำตัวมีลายเส้นสีเข้มพาดตัด ช่วยให้แยกชนิดได้จากผีเสื้อเหยี่ยวชนิดอื่น ๆ ได้ง่าย ส่วนตัวหนอนมีสีเขียวหรือสีเทา มีลายน้ำตาลดำพาดขวางตามแนวปล้องลำตัวแต่ละปล้อง และ มีหนามเรียวยาวเล็ก ๆ ที่ด้านบนปลายท้อง ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของหนอนมอธเหยี่ยว เช่นเดียวกับผีเสื้อกลางคืนส่วนใหญ่ มอธเหยี่ยวขอบตัวดำจางเป็นแมลงหากินเวลากลางคืน (nocturnal) โดยจะเริ่มบินออกหาอาหารตั้งแต่ยามย่ำค่ำไปจนเกือบถึงรุ่งเช้า โดยเฉพาะน้ำหวานจากดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมและออกดอกเวลากลางคืน เช่น ดอกเข็ม ดอกบานเย็น หรือดอกเล็บมือนาง เป็นต้น ตัวเต็มวัยมีปากดูดที่ยาวและสามารถดูดน้ำหวานได้ในขณะบินนิ่งกลางอากาศ คล้ายกับพฤติกรรมของ “นกฮัมมิงเบิร์ด” ช่วยผสมเกสรให้กับพืชในระบบนิเวศอย่างมีประสิทธิภาพ

การแพร่กระจายและถิ่นอาศัยนั้น ผีเสื้อชนิดนี้พบได้กว้างขวางในภูมิภาคเอเชียใต้ เอเชียตะวันออก และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทย โดยสามารถพบได้ทั้งในพื้นที่ป่าโปร่ง สวนผลไม้ สวนบ้าน ไปจนถึงพื้นที่ชานเมืองที่มีพืชอาหารของตัวหนอนขึ้นอยู่ ในประเทศไทย มอธเหยี่ยวขอบตัวดำจางเป็นผีเสื้อชนิดที่พบไม่ยากในช่วงฤดูฝนจนถึงต้นฤดูหนาว และบางครั้งจะพบเกาะนิ่งอยู่บนผนังบ้านหรือใต้ใบไม้ในเวลากลางวันเพื่อพักผ่อน

แม้รูปลักษณ์ของ มอธเหยี่ยวขอบตัวดำจาง อาจดูไม่สะดุดตาเท่ากับผีเสื้อกลางวันสีสันสดใส แต่มอธชนิดนี้กลับมีความน่าทึ่งในด้านพฤติกรรมและบทบาททางนิเวศที่ไม่แพ้ผีเสื้อกลางวันเลย การรู้จักและเข้าใจแมลงกลางคืนเช่นนี้ คือก้าวแรกที่จะทำให้พวกเรามองเห็นคุณค่าของธรรมชาติได้อย่างรอบด้าน

มอธเหยี่ยวขอบตัวดำจาง (Plain grey hawkmoth)

ชื่อวิทยาศาสตร์ 𝘗𝘴𝘪𝘭𝘰𝘨𝘳𝘢𝘮𝘮𝘢 𝘪𝘯𝘤𝘳𝘦𝘵𝘢 (Walker 1865)

วงศ์ Sphingidae

References:

ทัศนัย จีนทอง เกรียงไกร สุวรรณภักดิ์ ปพิชญา เตียวกุล พีระณัฏฐ์ โบกรณีย์ และวียะวัฒน์ ใจตรง. 2565. มอธเหยี่ยวประเทศไทย. องค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ. บริษัท ศูนย์หนังสือ เมืองไทย จำกัด. นนทบุรี. น. 166.

มูลนิธิสืบนาคะเสถียร. (2561). ผีเสื้อกลางคืน: ความงามในยามเงียบงัน. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์สารคดี.

Pittaway, A. R., & Kitching, I. J. (2023). Psilogramma increta (Walker, 1865) -- Plain grey hawkmoth. http://tpittaway.tripod.com/china/p_inc.htm

Kitching, I. J., et al. (2018). Sphingidae Taxonomic Inventory. https://sphingidae.myspecies.info/