พืชส่วนมากจะออกดอกบนกิ่งก้านที่มีใบ แต่วันนี้จะพาไปรู้จักกับดอกไม้ที่ออกดอกบนพื้นดิน ...

พืชสกุลเปราะ สกุลย่อยโพรแทนเธียม (Kaempferia subgenus Protanthium) หรือ “ดอกดินสกุลเปราะ” เป็นพืชในวงศ์ขิงข่าที่มีช่อดอกแทงขึ้นจากพื้นดิน และปรากฏก่อนการพัฒนาของลำต้นเทียมและใบ

ในปัจจุบันพบดอกดินสกุลเปราะ 17 ชนิดทั่วโลก โดยมีประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้านในคาบสมุทรอินโดจีนเป็นศูนย์กลางการกระจายพันธุ์

ดอกดินสกุลเปราะส่วนมากมีดอกที่บานในช่วงเช้าตรู่และจะเหี่ยวในช่วงบ่ายของวัน แต่มีเพียง 3 ชนิดที่มีดอกบานในเวลากลางคืน ชนิดที่บานในเวลากลางคืนมักมีดอกที่มีโครงสร้างคล้ายกลีบดอกสีขาว ซึ่งเป็นส่วนที่พัฒนามาจากเกสรเพศผู้ที่เป็นหมัน หรือ สเตมิโนด (staminode)

ทั้ง 3 ชนิดเป็นพืชถิ่นเดียว (endemic) ของไทย โดยพบบริเวณภาคเหนือ ภาคกลางตอนบน และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เท่านั้น

เปราะแมงมุม (Kaempferia albiflora Jenjitt. & Ruchis.)

มีระนาบของดอกแบน สเตมิโนดมักขนานกับพื้นดิน รูปใบรีกว้าง รูปไข่ ถึงรูปหอกแคบ พบกระจายพันธุ์ในจังหวัดตาก กำแพงเพชร สุโขทัย อุตรดิษถ์ พิษณุโลก และเลย ปัจจุบันสามารถจัดจำแนกออกเป็น 2 พันธุ์

เปราะแมงมุม (K. albiflora var. albiflora)

หลอดดอกยาว 4.5-5.5 เซนติเมตร แต่ละยอดมี 3-5 ใบแนบแปะบนผิวดิน ใบรูปรีกว้าง รูปไข่ ถึงรูปขอบขนานเรียวแหลม

เปราะแมงมุมดอกยาว (K. albiflora var. longiflora Noppornch. & Somnoo)

หลอดดอกยาว 8-10.5 เซนติเมตร แต่ละยอดมี 7-8 ใบ ใบตั้งขึ้น ใบรูปหอกแคบถึงรูปแถบ เป็นพืชที่พบกระจายพันแคบในจังหวัดตากเท่านั้น

ตูบหมูบใบใหญ่ (Kaempferia grandifolia Seansouk & Jenjitt.)

มีระนาบของดอกแบน สเตมิโนดมักขนานกับพื้นดิน รูปใบกลมถึงรูปไข่ ใบมีขนาดใหญ่ที่สุดในกลุ่มที่บานในเวลากลางคืน ปัจจุบันพบกระจายพันธุ์ในจังหวัดขอนแก่น เท่านั้น

เปราะราตรี (Kaempferia noctiflora Noppornch. & Jenjitt.)

สเตมิโนดตั้งขึ้น มักตั้งฉากกับกลีบปาก (labellum) และพื้นดิน ปัจจุบันพบกระจายพันธุ์ในจังหวัดเชียงใหม่ และสามารถจัดจำแนกออกเป็น 3 พันธุ์

เปราะราตรี (K. noctiflora var. noctiflora)

ดอกบานในเวลากลางคืน กลีบปากสีขาว มีแต้มสีเหลืองจางบริเวณโคนกลีบปาก แต่ละยอดมี 3-5 ใบแนบแปะบนผิวดิน ใบรูปไข่ถึงรูปไข่แกมรี

เปราะนพรัตน์ (K. noctiflora var. thepthepae Noppornch. & Somnoo)

ดอกบานในช่วงเช้า กลีบปากสีขาวถึงชมพู มีแต้มสีชมพูหรือม่วงบริเวณกลางกลีบปาก แต่ละยอดมี 3-5 ใบแนบแปะบนผิวดิน ใบรูปไข่ถึงรูปไข่แกมรี

เปราะราตรีขนปุย (K. noctiflora var. villosa Noppornch.)

ดอกบานในเวลากลางคืน กลีบปากสีขาว มีแต้มสีเหลืองจางบริเวณโคนกลีบปาก แต่ละยอดมี 6-8ใบ ใบตั้งขึ้น ใบรูปไข่แคบถึงรูปขอบขนานเรียวแหลม

Reference:

Nopporncharoenkul N., Eakjamnong W.,  Somnoo T. &  Punchay K. (2026). Taxonomic treatment of nyctanthous species of Kaempferia subgen. Protanthium (Zingiberaceae), with two new infraspecific taxa endemic to Thailand. Thailand Natural History Museum Journal 20: 117–135.