“วันช้างไทย (13 มีนาคม ของทุกปี) ไม่ใช่แค่วันอนุรักษ์ แต่คือวันที่เราต้องคิดใหม่ ว่าจะใช้ “นวัตกรรม” ทำให้คนกับช้างอยู่ร่วมกันอย่างปลอดภัยได้อย่างไร ?”

ปัญหาช้างป่าออกนอกถิ่นเข้าสู่พื้นที่เกษตรกรรมของชาวบ้าน เป็นปัญหาความขัดแย้งที่รุนแรงขึ้นทุกปี เนื่องจากพื้นที่ป่าลดลงจากปัญหาการเข้าใช้ประโยชน์จากที่ดินของมนุษย์ กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยได้ให้คำจำกัดความสถานการณ์นี้ว่า “ภัยจากช้างป่า” ซึ่งถือเป็นหนึ่งในภัยพิบัติทางธรรมชาติที่ส่งผลกระทบต่อชีวิตและทรัพย์สิน จากสถิติปี 2555 ถึงปัจจุบัน มีรายงานความสูญเสียที่น่าตกใจ โดยมีผู้เสียชีวิตกว่า 274 ราย และผู้บาดเจ็บ 252 ราย ขณะที่ช้างป่าล้มและได้รับบาดเจ็บรวมกันมากกว่า 350 ตัว ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่าปัญหาคน–ช้างไม่ใช่เพียงประเด็นสัตว์ป่า แต่เป็นปัญหาของปัจจัยเชิงระบบทั้งด้านนิเวศวิทยาและสังคมมนุษย์

นวัตกรรมและเทคโนโลยีจึงถูกนำมาใช้ในพื้นที่เสี่ยง เช่นระบบเฝ้าระวังและแจ้งเตือนชุมชน ด้วย “เทคโนโลยีอากาศยานไร้คนขับและกล้องวงจรปิด ที่ติดตั้งระบบเซนเซอร์อินฟราเรด (Infrared sensor)” ที่สามารถตรวจจับความร้อนและจำแนกฝูงช้างด้วยระบบ AI ได้อย่างแม่นยำทั้งกลางวันและกลางคืน พร้อมส่งสัญญาณเตือนผ่านแอปพลิเคชันมือถือถึงเกษตรกรและเจ้าหน้าที่ในพื้นที่ได้ทันที นำไปสู่การผลักดันช้างกับสู่พื้นที่ป่าอย่างรวดเร็ว นอกจากนี้นักวิจัยจาก มหาวิทยาลัยมหิดล ยังได้พัฒนานวัตกรรมด้านข้อมูลเชิงพื้นที่ ด้วยการจัดทำ “แบบจำลองการเคลื่อนที่ของช้างป่า (wildlife corridor)” เพื่อระบุพื้นที่และเส้นทางที่ช้างมักใช้เป็นประจำ ช่วยสนับสนุนการวางแผนเชิงป้องกันอย่างเป็นระบบ

นวัตกรรมที่ประยุกต์ใช้ความรู้เกี่ยวกับพฤติกรรมช้างอย่าง “นวัตกรรมรั้วรังผึ้ง (Bee-fencing)” เป็นนวัตกรรมเชิงป้องกันที่ใช้ "จุดอ่อน" ของช้างคือผิวหนังบริเวณดวงตา ใบหู และปลายงวงที่บอบบาง เสียงและการบินของผึ้งจะช่วยผลักดันช้างกลับเข้าป่าโดยไม่ทำอันตรายถึงชีวิต อีกทั้งยังสร้างรายได้เสริมให้เกษตรกรจากการจำหน่ายน้ำผึ้งอีกด้วย วิธีนี้ถือเป็นการแก้ปัญหาด้วยธรรมชาติ ทดแทนการใช้รั่วไฟฟ้าที่มีต้นทุนสูงและสามารถทำอันตรายช้างและคนได้ถึงชีวิต

อ้างอิง

[1] กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย. (2567). สถิติสาธารณภัยประจำปี 2567. กรุงเทพฯ: กระทรวงมหาดไทย.

[2] กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2560). คู่มือความรู้เรื่องช้างป่า. กรุงเทพฯ: กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม.

[3] กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2569). สถานการณ์ประชาชนและช้างป่าบาดเจ็บและเสียชีวิต. สืบค้นเมื่อวันที่ 22 มกราคม 2569 [อินโฟกราฟิก]. สำนักอนุรักษ์สัตว์ป่า. กรุงเทพฯ: กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม.

[4] เจนนาทาโร ทอมม่า. (2568). ผึ้งกลายเป็นเครื่องมือจัดการปัญหาระหว่างช้างกับคนในแอฟริกาได้อย่างไร ?. สืบค้นเมื่อวันที่ 22 มกราคม 2569 [ออนไลน์]. BBC NEW ประเทศไทย. https://www.bbc.com/thai/articles/cj68z3n3wlno.

[5] POST TODAY. (2568). ไอเดียเด็กไทย! พัฒนานวัตกรรม AI ป้องกันช้างป่า. POST TODAY.สืบค้นเมื่อวันที่ 23 มกราคม 2569 [ออนไลน์]. https://www.posttoday.com/smart-life/730916

[6] Techhub. (2568). นวัตกรรมเฝ้าระวังช้างป่า: Innovation Impact. สืบค้นเมื่อวันที่ 22 มกราคม 2569 [ออนไลน์]. LINE TODAY. https://today.line.me/th/v3/article/LXrJr1M

[7] Chaiyarat, R., Wettasin, M., Youngpoy, N., & Cheachean, N. (2023). Use of Human Dominated Landscape as Connectivity Corridors among Fragmented Habitats for Wild Asian Elephants (Elephas maximus) in the Eastern Part of Thailand. Diversity, 15(1), Article 6. https://doi.org/10.3390/d15010006.